دیاسپورای ایرانی در سال‌های اخیر تلاش کرده است مطالبات جامعه ایران را به دستور کار دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی وارد کند. بااین‌حال، دیده‌شدن در رسانه‌ها و برگزاری تجمعات گسترده، لزوماً به تغییر سیاست‌های دولت‌ها منجر نمی‌شود. مسئله اصلی این است که چگونه می‌توان ظرفیت اجتماعی، رسانه‌ای و ارتباطی ایرانیان خارج از کشور را به دستاوردهای دیپلماتیک تبدیل کرد، بدون آنکه دیاسپورا جایگزین جامعه داخل ایران شود یا خود را نماینده انحصاری آن بداند.
هدف نهایی، جایگزین‌شدن دیاسپورا به‌جای جامعه داخل نیست؛ بلکه تبدیل توان اجتماعی و ارتباطی آن به ابزاری برای تقویت صدای مردم، افزایش هزینه سرکوب و آماده‌سازی مسئولانه برای گذار سیاسی در ایران است.
دیپلماسی انقلاب؛ از بسیج داخلی تا عرصه بین‌المللی
ری‌کو هوانگ در مقاله «دیپلماسی شورشیان در جنگ داخلی» (۲۰۱۶) نشان می‌دهد که گروه‌های مخالف حکومت‌ها، در کنار مبارزه داخلی، برای کسب مشروعیت و حمایت خارجی نیز تلاش می‌کنند. تجربه جبهه آزادی‌بخش ملی الجزایر در بین‌المللی‌کردن مبارزه استقلال‌طلبانه و جنبش ضدآپارتاید آفریقای جنوبی، که به تصویب قانون جامع ضدآپارتاید آمریکا در سال ۱۹۸۶ کمک کرد، نمونه‌هایی از پیوند میان بسیج سیاسی و فشار بین‌المللی هستند.¹
در مقابل، تجربه ائتلاف مخالفان سوریه نشان داد که برخورداری از حمایت خارجی، بدون انسجام سیاسی و پایگاه اجتماعی قابل اتکا، لزوماً به ایجاد یک بدیل باثبات منجر نمی‌شود. نیروهای دموکراتیک بلاروس نیز کوشیده‌اند از طریق ارتباطات بین‌المللی، محدودیت‌های فعالیت سیاسی در داخل کشور را جبران کنند.
تاریخ ایران نیز نمونه‌هایی از اهمیت ارتباطات خارجی در تحولات سیاسی دارد. تحصن در سفارت بریتانیا در جریان انقلاب مشروطه، یکی از شیوه‌های اعمال فشار سیاسی در سال ۱۹۰۶ بود. در انقلاب ۱۳۵۷ نیز افرادی مانند ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده در ارتباطات خارجی نیروهای انقلابی نقش داشتند. بااین‌حال، سیاست دولت کارتر در قبال تحولات ایران پیچیده بود و نمی‌توان آن را صرفاً حمایت آمریکا از انقلاب دانست. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که ارتباطات خارجی می‌توانند بر تحولات داخلی اثر بگذارند، اما نتیجه به شرایط سیاسی، سازمان‌یافتگی نیروها و تصمیم‌های بازیگران مختلف وابسته است.
از دیده‌شدن تا تغییر سیاست
اثرگذاری دیاسپورا را می‌توان در سه سطح بررسی کرد. سطح نخست، دیده‌شدن و جلب توجه عمومی است؛ تجمعات ایرانیان در مونیخ، تورنتو، لس‌آنجلس و برلین و انتشار مواضع سیاسی همچون یادداشت‌های و مصاحبه‌های شاهزاده رضا پهلوی در رسانه‌های بین‌المللی در این دسته قرار می‌گیرند. سطح دوم، جلب حمایت سیاسی و ایجاد دسترسی نهادی است؛ از جمله ارتباط با نمایندگان پارلمان‌ها و طرح موضوع ایران در نهادهایی مانند کمیته امور خارجی پارلمان اروپا. سطح سوم، تغییر در تصمیم‌ها و سیاست‌های رسمی است؛ مانند ایجاد سازوکارهای بین‌المللی برای بررسی نقض حقوق بشر، حذف جمهوری اسلامی از کمیسیون مقام زن سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ و تصمیم اتحادیه اروپا درباره تروریستی اعلام‌کردن سپاه پاسداران در سال ۲۰۲۶.
البته باید میان مشارکت و اثرگذاری دیاسپورا و سایر عوامل سیاسی، حقوقی و دیپلماتیک تمایز قائل شد. هم‌زمانی یک اقدام با فعالیت‌های ایرانیان خارج از کشور، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آن فعالیت علت مستقیم تصمیم نهایی بوده است.
نمایندگی و ضرورت همکاری سیاسی
دیاسپورا می‌تواند دست‌کم چهار نقش مکمل ایفا کند، مستندسازی نقض حقوق بشر و انتقال شواهد به سازوکارهای بین‌المللی؛ حفظ ارتباط مستمر با تصمیم‌گیران؛ ارائه تصویری معتبر از جامعه ایران و چشم‌انداز آینده کشور؛ و آماده‌سازی پیشنهادهای تخصصی برای دوره گذار و بازسازی اقتصادی و نهادی.
بااین‌حال، تحقق این نقش‌ها به همکاری سیاسی مؤثر نیاز دارد. اختلاف میان پادشاهی‌خواهان دموکرات، جمهوری‌خواهان و نیروهای چپ نباید مانع همکاری بر سر اصول مشترکی مانند تمامیت ارضی ایران، حقوق بشر، انتخابات آزاد و رقابتی، عدالت انتقالی و حق مردم برای تعیین نظام سیاسی آینده شود.
از زمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، مطالبات مربوط به تغییر ساختاری، هویت ملی و آینده سیاسی ایران برجستگی بیشتری یافته‌اند. بنابراین، راهبرد دیاسپورا باید از تجربه زیسته و مطالبات جامعه ایران آغاز شود، نه از تطبیق مکانیکی الگوهای کشورهای دیگر. همچنین، برخورداری یک چهره سیاسی از محبوبیت و توان بسیج اجتماعی، به‌خودی‌خود با دموکراسی تعارض ندارد؛ معیار تعیین‌کننده این است که نقش او به تضمین انتخاب آزادانه مردم کمک کند، نه اینکه شکل حکومت آینده را از پیش تحمیل کند.
از ظرفیت تا دستاورد دیپلماتیک
تبدیل ظرفیت دیاسپورا به اثرگذاری سیاسی مستلزم پیوند دادن سه مرحله است، شناخت و مستندسازی مطالبات جامعه داخل، تبدیل آن‌ها به پیشنهادهای مشخص و قابل پیگیری برای نهادهای بین‌المللی، و ایجاد ائتلاف‌هایی برای پیشبرد این پیشنهادها. برای مثال، طرح مسائل حقوق بشری باید با ارائه مستندات معتبر و پیگیری حقوقی همراه باشد؛ ارتباط با پارلمان‌ها باید به ابتکارها و مواضع رسمی مشخص منجر شود؛ و پیشنهادهای اقتصادی و سیاسی دوره گذار باید بر پایه تحلیل تخصصی و برنامه‌های اجرایی تدوین شوند.
پیشرفت این فعالیت‌ها نیز باید با شاخص‌های قابل سنجش ارزیابی شود؛ تعداد ارتباطات نهادی که به همکاری مستمر منجر شده‌اند، ابتکارهای رسمی مطرح‌شده، سازوکارهای پاسخ‌گویی ایجادشده و میزان پیشرفت پیشنهادهای مشخص در نهادهای تصمیم‌گیر. در کنار این شاخص‌ها، حفظ ارتباط با جامعه داخل و پرهیز از ادعای نمایندگی انحصاری، شرط اساسی اعتبار دیپلماسی دیاسپوراست.
در نهایت، موفقیت دیاسپورا را نباید صرفاً با شمار تجمعات، بازتاب رسانه‌ای یا تعداد دیدارهای سیاسی سنجید. معیار مهم‌تر، توانایی تبدیل این ظرفیت‌ها به حمایت‌های پایدار، تصمیم‌های قابل پیگیری و آمادگی مسئولانه برای گذار سیاسی است. هدف نهایی، جایگزین‌شدن دیاسپورا به‌جای جامعه داخل نیست؛ بلکه تبدیل توان اجتماعی و ارتباطی آن به ابزاری برای تقویت صدای مردم، افزایش هزینه سرکوب و آماده‌سازی مسئولانه برای گذار سیاسی در ایران است.
منابع
- Rebel Diplomacy in Civil WarReyko Huang · International Security 40(4), 89–126, 2016